آیا روسیه به ناتو حمله می‌کند؟ جنگ ترکیبی و ماده ۵
چرا حمله‌ی کلاسیک بعید است اما جنگ زیر آستانه جریان دارد و ناتو چه گزینه‌هایی دارد.
احتمال لشکرکشی کلاسیک روسیه به خاک ناتو در حال حاضر تقریباً صفر است. اما حمله‌ی ترکیبی و زیر آستانه‌ای نه‌تنها محتمل، بلکه همین حالا در جریان است. فهم تفاوت این دو برای درک راهبرد کرملین ضروری است.
چرا حمله‌ی کلاسیک خودکشی است؟
روسیه در اوکراین بخش بزرگی از نیروی زرهی، هوایی و افسران باتجربه‌اش را از دست داده است. ارتشی که در یک جبهه خودش را می‌فرساید، نمی‌تواند هم‌زمان با ائتلاف ۳۲ کشوری ناتو وارد جنگ تمام‌عیار شود. پوتین می‌داند در جنگ متعارف نیروی هوایی آمریکا و ناتو ظرف چند هفته ارتش فرسوده‌ی او را از هم می‌پاشد.
جنگ منطقه‌ی خاکستری
روسیه نیازی به عبور تانک از مرز ندارد. استراتژی او ضربه زدن در حدی است که ماده‌ی ۵ پیمان ناتو، یعنی «حمله به یکی حمله به همه»، فعال نشود. نمونه‌هایی که در سال‌های اخیر دیده‌ایم:
- خرابکاری فیزیکی، از جمله آتش‌زدن کارخانه‌های تسلیحات در آلمان، بریتانیا و لهستان با استفاده از عوامل محلی.
- آسیب به کابل‌های زیردریایی و خطوط لوله در دریای بالتیک، جایی که اثبات عامل از نظر حقوقی دشوار است.
- مختل کردن سیگنال جی‌پی‌اس بر فراز کشورهای بالتیک و فنلاند که پروازهای مسافری را تحت تأثیر قرار داده است.
- ابزار کردن مهاجرت، با فرستادن مهاجران به مرزهای فنلاند و لهستان.
تاکتیک سالامی
خطرناک‌ترین سناریو را «تاکتیک سالامی» می‌نامند؛ بریدن تکه‌های نازک از قلمرو رقیب، آن‌قدر کوچک که هیچ‌کدام به تنهایی ارزش جنگ جهانی نداشته باشد. فرض کنید چند صد نیروی بدون نشان به عمق یک کیلومتری روستایی مرزی در استونی بروند. ماده‌ی ۵ می‌گوید همه‌ی اعضا باید پاسخ دهند. اما آیا رئیس‌جمهور آمریکا، بریتانیا یا فرانسه حاضرند به خاطر یک کیلومتر زمین خالی خطر نابودی هسته‌ای نیویورک، لندن و پاریس را بپذیرند؟
اگر جواب «نه» باشد، ناتو بدون شلیک حتی یک موشک هسته‌ای می‌میرد، چون تضمین امنیتی‌اش بی‌اعتبار شده است. روسیه نمی‌خواهد با ناتو بجنگد؛ می‌خواهد با ایجاد ابهام، تصمیم‌گیری ناتو را فلج کند.
مشکل کلید خاموش و روشن
ماده‌ی ۵ مثل یک کلید دوحالته است: صلح یا جنگ جهانی. روسیه در فاصله‌ی بین این دو حمله می‌کند. وقتی کابل اینترنت زیردریایی قطع می‌شود، ناتو نمی‌تواند به خاطر آن بمب اتم بیندازد، پس عملاً هیچ‌کاری نمی‌کند. و عدم واکنش به حمله‌های کوچک، بهترین دعوت‌نامه برای حمله‌ی بزرگ‌تر است.
راه‌حل: پاسخ پله‌ای
پیشنهاد کارشناسان نوعی پاسخ مدرج و غیرنظامی اما دردناک است. اگر روسیه با حمله‌ی سایبری شبکه‌ی قطار آلمان را فلج کند، ناتو تانک به مسکو نمی‌فرستد. در عوض می‌تواند مثلاً:
- با ضربه‌ی سایبری متقابل، سامانه‌ی بانکی یک شهر روسیه را برای ۴۸ ساعت از دسترس خارج کند.
- با هماهنگی اقتصادی، ناوگان سایه‌ی روسیه را که نفت تحریمی حمل می‌کند در تنگه‌های اروپا متوقف و توقیف کند.
پیام روشن است: به حمله‌ی کوچک، پاسخ هم‌اندازه می‌دهیم؛ جنگ جهانی راه نمی‌اندازیم اما بی‌پاسخ هم نمی‌گذاریم.
آیا این به جنگ هسته‌ای می‌رسد؟
نگرانی اصلی «نردبان تصاعد» است: ناتو حمله‌ی سایبری می‌کند، پوتین به لهستان موشک می‌زند، ناتو ناوگان را غرق می‌کند و آخرش دکمه‌ی هسته‌ای. اما تجربه‌ی جنگ سرد و نظریه‌ی بازی‌ها می‌گوید رهبران اقتدارگرا محاسبه‌گرند، نه دیوانه. اگر بدانند هر حمله‌ی کوچک پاسخ قاطع می‌گیرد، اصلاً شروعش نمی‌کنند. خطر وقتی به اوج می‌رسد که مصونیت در حمله‌های کوچک او را به این سوءمحاسبه برساند که برای حمله‌ی بزرگ‌تر هم کسی واکنش نشان نخواهد داد.
جمع‌بندی
امنیت جهانی باید از دوگانه‌ی «یا صلح یا نابودی کامل» بیرون بیاید و جعبه‌ابزاری از پاسخ‌های هماهنگ، متناسب و زیر آستانه بسازد. فقط همین می‌تواند ابهام جنگ‌های ترکیبی را رفع کند، بی‌آنکه جهان را به عصر حجر هسته‌ای برگرداند.