از چاه گاز تا سفره‌ی نان؛ ردپای هرمز در بحران غذا

خیلی‌ها فکر می‌کنند کود اوره از نفت ساخته می‌شود، ولی اصلش گاز طبیعی است. و همین جزئیات ساده توضیح می‌دهد چرا بسته شدن یک تنگه‌ی باریک می‌تواند سر سفره‌ی مردم مصر و پاکستان اثر بگذارد.

مهم‌ترین اختراع قرن بیستم

اگر از من بپرسید مهم‌ترین اختراع قرن بیستم چیست، نه اینترنت را می‌گویم نه بمب اتم، بلکه فرایند هابر-بوش را. حدود ۷۸ درصد هوایی که نفس می‌کشیم نیتروژن است، ولی گیاه نمی‌تواند آن را مستقیم جذب کند. تا اوایل قرن بیستم، کشاورزی به کود حیوانی وابسته بود و زمین ظرفیت سیر کردن بیش از حدود ۴ تا ۵ میلیارد نفر را نداشت.

دو دانشمند آلمانی، فریتس هابر و کارل بوش، روشی ساختند که نیتروژن هوا را زیر فشار و دمای بالا با هیدروژن ترکیب می‌کند و آمونیاک می‌دهد؛ پایه‌ی کودهایی مثل اوره. برآوردهای معتبر می‌گویند حدود نیمی از جمعیت امروز جهان زنده‌ی همین کود مصنوعی است. ما، به معنای واقعی، داریم گاز طبیعی می‌خوریم.

گاز طبیعی از کجا می‌آید؟

گاز طبیعی «معدن» به آن شکل ندارد. مثل نفت، در عمق چند کیلومتری زمین لابه‌لای خلل‌وفرج سنگ‌ها گیر افتاده است. بیشترش متان است، بازمانده‌ی گیاهان و موجودات دریایی میلیون‌ها سال پیش که زیر فشار و گرما پخته شده‌اند.

ذخایرش عادلانه پخش نشده است. روسیه، ایران، قطر و آمریکا چهار غول گازی دنیا هستند و قطر بزرگ‌ترین صادرکننده‌ی گاز مایع (LNG) در همین منطقه‌ی هرمز قرار دارد.

زنجیره‌ی دومینو

وقتی عبور از هرمز مختل شود، سه اتفاق پشت سر هم می‌افتد:

• قیمت گاز در اروپا و آسیا بالا می‌رود و هزینه‌ی تولید هر تن اوره از قیمت فروشش بیشتر می‌شود.
• شرکت‌هایی مثل BASF در آلمان خط تولید آمونیاک را می‌خوابانند.
• کودِ کمتر یعنی محصول کمتر. کارشناسان می‌گویند کشاورزی مدرن بدون کود نیتروژنه نمی‌تواند هشت میلیارد نفر را تغذیه کند و بازده مزارع گندم، ذرت و برنج به‌شدت پایین می‌آید.

طبق همان گزارش سازمان ملل، حدود یک‌سوم اوره‌ی تجارت جهانی از این تنگه می‌گذرد و صادرات آن در جریان بحران بیش از ۸۰ درصد کم شده است. این رقم‌ها نشان می‌دهد نگرانی من اغراق نیست.

چه کسی می‌بازد؟

کشورهای ثروتمند هنوز می‌توانند با قیمت‌های بالا کود و غله بخرند. تورم غذا را به شهروندانشان تحمیل می‌کنند، اما مردم گرسنه نمی‌مانند. وضع کشورهای واردکننده‌ی فقیر مثل مصر، نیجریه یا پاکستان فرق دارد. دلار کافی ندارند، پس نتیجه‌اش گرانی نان، شورش و در بدترین حالت فروپاشی نظم اجتماعی است.

چرا برای ما مهم است؟

چون این بحران نشان می‌دهد امنیت غذایی به امنیت انرژی گره خورده است. کشوری که گاز دارد اما کارخانه‌ی کود و پتروشیمی مدرن ندارد، یا کشوری که کود دارد اما غذا نمی‌تواند وارد کند، هر دو در یک شبکه‌ی شکننده زندگی می‌کنند و حلقه‌ی ضعیف زودتر پاره می‌شود.