اگر ایران به اقتصاد جهان وصل شود، چه می‌شود؟
نگاهی انتقادی به فرسودگی زیرساخت، انزوای مالی، فرار مغزها و امکان بازگشت به اقتصاد جهانی.
سؤال همیشگی: اگر تحریم‌ها برداشته شوند و ایران دوباره به اقتصاد جهانی وصل شود، آیا همه‌چیز خوب می‌شود؟ جواب من، با کمی تلخی، این است که اتصال به‌تنهایی کافی نیست و حتی اگر بی‌برنامه رخ بدهد، می‌تواند آسیب بزند.
بدهی پنهان زیرساخت
بزرگ‌ترین مشکل اقتصاد ایران از نظر من افت ارزش پول ملی نیست. ریشه‌ی ماجرا این است که سرعت فرسودگی تجهیزات از سرعت سرمایه‌گذاری جدید جلو زده است. وقتی ده‌ها میلیارد دلار سرمایه و فناوری خارجی وارد نشود، پالایشگاه‌ها، چاه‌ها و شبکه‌ی گاز کهنه می‌شوند و عملاً بدهی‌ای روی دوش آینده جمع می‌شود.
نتیجه ناترازی انرژی است. کشوری که دومین ذخایر گاز جهان را دارد، زمستان‌ها مجبور است گاز صنایع و پتروشیمی را قطع کند تا خانه‌ها گرم بماند و تابستان‌ها با خاموشی صنایع روبه‌رو می‌شود.
هزینه‌ی دور زدن
اقتصاد مدرن به ارتباط سریع و ارزان مالی تکیه دارد. ایران به دلیل تحریم‌های ثانویه و قرار گرفتن در فهرست سیاه FATF از این شبکه جداست. برای فروش نفت و ورود کالا باید از واسطه و مسیرهای غیررسمی استفاده کند. این هزینه‌ی مبادله را بالا می‌برد. تخمین‌هایی که شنیده‌ام از ۲۰ تا ۳۰ درصد اتلاف در هر معامله می‌گوید، که البته عددی نیست که بتوانم با منبع دقیق تأییدش کنم. اقتصاد می‌ماند و فرو نمی‌ریزد، اما بیشتر انرژی‌اش صرف دور زدن می‌شود تا ساختن.
کریدورهایی که کنار می‌روند
ایران جغرافیای عالی دارد؛ چهارراه شمال‌جنوب و شرق‌غرب. اما ریسک بالا و انزوا باعث شده مسیرهای تجاری از کنارش عبور کنند. جاده‌ی ابریشم چین از پاکستان و آسیای میانه می‌گذرد و ترکیه و عراق کریدورهای رقیب می‌سازند. اگر این مسیرها جا بیفتند، ارزش ترانزیتی ایران برای دهه‌ها کم می‌شود.
از سوی دیگر ایران به سمت شرق، یعنی شانگهای و بریکس، رفته؛ اما چون گزینه‌ی دیگری ندارد، قدرت چانه‌زنی‌اش در برابر چین و روسیه کم شده است. نقش آن بیشتر تأمین‌کننده‌ی ارزان انرژی و سپر ژئوپلیتیک است و سرمایه‌گذاری تولیدی کمتری سرازیر می‌شود.
چرا اتصال ناگهانی خطرناک است؟
تصور کنید رایانه‌ای قدیمی را که سال‌ها به‌روز نشده، یک‌دفعه به اینترنت وصل کنید. نتیجه‌اش پیشرفت نیست، آلوده شدن است. اگر مرزها ناگهان باز شوند، سیل کالای خارجی ارزان و باکیفیت وارد می‌شود و صنایعی که سال‌ها در پناه رانت و انحصار زنده مانده‌اند در چند ماه می‌خوابند.
مشکل دوم ظرفیت جذب است. فناوری فایل نصبی نیست که فقط کلیک کنید. اگر نیروی متخصص برای نگهداری و بهینه‌سازی نداشته باشید، خریدار جعبه‌سیاه می‌شوید. و ایران در حال از دست دادن همان نیروهاست: مهندسان ارشد مهاجرت کرده‌اند و پنجره‌ی جمعیتی هم رو به بسته شدن است.
آیا مسیری وجود دارد؟
اگر ساختار فعلی، یعنی دولت متمرکز، اقتصاد رانتی و مدیریت ناکارآمد، همین‌طور بماند، به احتمال زیاد پایان کار خام‌فروشی دست‌دوم است: فروش نفت و معدن برای واردات غذا و کالای مصرفی. اما غیرممکن نیست. سه کار لازم است:
- سرمایه نریختن در صنایع محکوم به شکست مثل خودروسازی ناکارآمد و نساجی منسوخ، و گذاشتن آن‌ها برای بازسازی تدریجی.
- جهش مستقیم به فناوری‌های جدید، از هوش مصنوعی در معدن و شبکه‌ی خورشیدی غیرمتمرکز تا بیوتکنولوژی و لجستیک هوشمند، به جای تکرار مسیر قرن بیستم.
- تمرکز روی چند حلقه‌ی مشخص از زنجیره‌ی جهانی، مثلاً نرم‌افزار یا فرآوری یک ماده‌ی معدنی راهبردی، تا دنیا به ما وابسته شود.
خطای زمان
بزرگ‌ترین نقطه‌ضعف نگاه فعلی از نظر من «خطای زمان» است. فکر می‌کنیم نفت و گاز تا ابد ارزش دارند، در حالی که با گذار انرژی، ارزش راهبردی‌شان در ۲۰ سال آینده افت می‌کند. دو دارایی تکرارناپذیر داریم که هر دو در حال از دست رفتن‌اند: نیروی جوان متخصص و ارزش ژئوپلیتیک منابع فسیلی. هر سال تأخیر هزینه را چند برابر می‌کند.
و یک سؤال که جوابش را نمی‌دانم: آیا ساختار حاکمیتی و جامعه آمادگی تحمل «تخریب خلاق» و بیکاری موقت میلیون‌ها نفر را دارد، یا ترس از ناآرامی همچنان مرزها را بسته نگه می‌دارد و فرسودگی را ادامه می‌دهد؟