اقتصاد جنگی روسیه؛ این وضع تا کی ادامه دارد؟

پاییز ۲۰۲۶ روسیه نه در آستانه‌ی فروپاشی است و نه در حال پیروزی. در اقتصاد سیاسی به چنین وضعیتی گاهی «خودخوری اقتصادی» می‌گویند: کشور برای ادامه‌ی جنگ بخش‌های دیگر خودش را می‌بلعد، اما نمی‌تواند جنگ را متوقف کند، چون توقف یعنی خاموش شدن تنها موتور رشد فعلی.

عددها چه می‌گویند؟

طبق اسناد بودجه که رویترز دیده، روسیه برای ۲۰۲۷ حدود ۱۷.۱ تریلیون روبل (نزدیک ۲۰۲ میلیارد دلار) برای دفاع در نظر گرفته؛ حدود ۲۷ درصد بیشتر از رقم ۱۳.۵ تریلیونی که قبلاً پیش‌بینی شده بود و بالاترین رقم از آغاز جنگ. نیویورک‌تایمز و بلومبرگ هم می‌نویسند این رقم بیش از یک‌سوم هزینه‌ی کل دولت فدرال است.

کسری بودجه‌ی ۲۰۲۶ هم از ۱.۶ درصد تولید ناخالص داخلی به ۳.۲ درصد (حدود ۷.۳ تریلیون روبل) رسیده است. برآورد درآمد نفت و گاز برای امسال از ۸.۹ به ۷.۶ تریلیون روبل کاهش یافته و دولت مجبور شده طرح افزایش مالیات برای ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ ارائه کند. پس بخشی از «رونق» را باید با احتیاط خواند؛ هزینه‌ی آن دارد از جیب مردم و ذخایر بیرون می‌آید.

رشد سرطانی

وقتی کارخانه‌ها در سه شیفت تانک، پهپاد و گلوله می‌سازند، بیکاری به صفر نزدیک می‌شود و دستمزد در مناطق فقیر بالا می‌رود. اما محصول این صنایع در میدان جنگ منفجر می‌شود و هیچ جاده، فناوری یا رفاهی برای آینده نمی‌سازد. این همان «رشد سرطانی» است: آمار بالا می‌رود، ولی بدن دارد از درون مصرف می‌شود.

فرسایش در جبهه

روسیه دارد به ته ذخایر ارثی دوران شوروی می‌رسد. گزارش‌ها از کاهش پروازهای بمب‌افکن‌های راهبردی برای حفظ بدنه‌ها و اتکای بیشتر به پهپاد حکایت دارد. ادعای دیگری هم هست مبنی بر اینکه امید به زندگی سربازان تازه‌وارد در خط مقدم به چند هفته رسیده، که من نتوانستم آن را از منبع مستقل تأیید کنم و با احتیاط نقلش می‌کنم.

تا کی دوام می‌آورد؟

اشتباه رایج تحلیلگران غربی این بود که آستانه‌ی تحمل جامعه‌ی دموکراتیک را به حکومت اقتدارگرا تعمیم دادند. در روسیه وقتی پول کم می‌آید، دولت راحت بودجه‌ی بهداشت و آموزش را کم می‌کند تا به ارتش بدهد؛ کاری که در غرب فوراً دولت را می‌اندازد.

اما اقتصاد قوانین خودش را دارد. برآوردهای مؤسسه‌های تحلیلی و اطلاعات دفاعی (از جمله دانمارک) نشان می‌دهد روسیه تا حدود ۲۰۲۶ و شاید ۲۰۲۷ می‌تواند با همین شدت ادامه بدهد؛ بعد از آن هزینه‌ی جنگ از ظرفیت جذب اقتصاد بیشتر می‌شود. تاریخ امپراتوری‌های خسته می‌گوید پایان معمولاً تدریجی نیست، بلکه با یک رویداد ناگهانی مثل بحران ارزی یا شورش محلی از پا درمی‌آید.

اگر اراده‌ی غرب زودتر بشکند

این سناریو برای من ترسناک‌ترین است. دموکراسی‌ها برای رفاه و مصرف بهینه شده‌اند و دیکتاتوری‌هایی مثل روسیه برای تحمل فقر و تحریم. اگر خستگی رأی‌دهندگان از جنگ و تورم، سیاستمداران «اول کشور خودمان» را بالا بیاورد، سه مرحله ممکن است پیش بیاید:

• کمک غرب به اوکراین قطع یا کم می‌شود و کی‌یف ظرف چند ماه با کمبود مهمات و پدافند فشرده می‌شود.
• پکن این‌طور نتیجه می‌گیرد که غرب حاضر نیست برای تایوان هزینه‌ی اقتصادی بدهد و محاصره یا حمله به تایوان در پایان دهه‌ی ۲۰۲۰ محتمل‌تر می‌شود.
• کشورهایی مثل لهستان، کره‌ی جنوبی، ژاپن و بعضی کشورهای خلیج فارس به این نتیجه می‌رسند که چتر امنیتی آمریکا قابل اتکا نیست و به فکر سلاح هسته‌ای می‌افتند؛ جهانی با ده‌ها قدرت هسته‌ای.

اگر همه‌ی این‌ها درست از آب دربیاید، نظم پس از جنگ جهانی دوم که بر احترام به مرزها و تجارت آزاد بنا شده بود فرو می‌ریزد و جهان به قرن نوزدهم و «مناطق نفوذ» برمی‌گردد.

پرسش باز

آیا دموکراسی‌های مصرف‌گرا اساساً توان روانی ورود به رقابت فرسایشی چند دهه‌ای با نظام‌های توتالیتر را دارند، یا این یک نقص ذاتی است؟ من هنوز بین دو جواب مردد هستم.