تمیزترین پیراهن کثیف؛ چرا سرمایه هنوز به آمریکا پناه می‌برد؟
مقایسه‌ی آمریکا، اروپا و چین و بررسی راه‌های فرار هر کدام از بن‌بست اقتصادی.
در وال‌استریت اصطلاحی هست که از وقتی شنیده‌ام از ذهنم بیرون نرفته: «تمیزترین پیراهن کثیف». سرمایه‌گذاری که صدها میلیارد پول نقد دارد دنبال جای بی‌عیب نمی‌گردد، چون چنین جایی وجود ندارد. او فقط در سبد لباس‌های کثیف دنبال پیراهنی می‌گردد که کمترین لکه را دارد.
اروپا: پایان یک مدل
مدل رونق اروپا، به‌خصوص آلمان، بر یک فرمول ساده استوار بود: انرژی ارزان روسیه، نیروی کار ارزان شرق اروپا و فروش محصولات گران به چین. در ۲۰۲۶ هر سه پایه‌ی آن تکان خورده است.
با قطع گاز ارزان روسیه و بحران هرمز، اروپا گاز مایع را با کشتی و به چند برابر قیمت وارد می‌کند. فولاد، کود و خودروسازی زیر فشار رقابت می‌شکنند و کارخانه‌ها یا تعطیل می‌شوند یا به آمریکا و آسیا کوچ می‌کنند. در همین حال اروپا در هوش مصنوعی و رایانش ابری تقریباً غایب است و بیشتر با قانون‌گذاری شناخته می‌شود تا با ساختن شرکت‌های بزرگ.
چین: ساعت شنی جمعیت
اقتصاد چین چهار دهه روی کارگر ارزان و اعتبار دولتی رشد کرد. حالا دو مشکل بزرگ دارد.
اول، بحران املاک. مسکن در چین فقط سرپناه نیست، بلکه تقریباً مهم‌ترین محل پس‌انداز طبقه‌ی متوسط است و با ورشکستگی شرکت‌هایی مثل اورگرنده و کانتری گاردن، میلیون‌ها آپارتمان نیمه‌کاره مانده است. مردم از ترس آینده خرج نمی‌کنند.
دوم، پیری جمعیت. نتیجه‌ی سیاست تک‌فرزندی حالا پیدا شده و هر فرزند باید خرج دو والد و چهار پدربزرگ و مادربزرگ را تأمین کند. اقتصاددان‌ها می‌گویند چین پیش از آنکه ثروتمند شود، پیر شد.
چرا آمریکا برنده‌ی این مسابقه‌ی زشتی است؟
با وجود بدهی سنگین و قطبی شدن سیاسی، آمریکا سه برتری دارد که رقیبانش ندارند:
- استقلال منابع: هم در انرژی (با نفت و گاز شیل) و هم در غذا صادرکننده‌ی خالص است.
- بازار سرمایه‌ی عمیق: اگر بخواهید ۵ میلیارد دلار را فردا صبح نقد کنید، جز بازار آمریکا جایی نیست که این حجم را جذب کند.
- مرکز فناوری: هوش مصنوعی، تراشه و نرم‌افزار هنوز در سیلیکون‌ولی می‌تپد.
سرمایه ترسو است. سرمایه‌گذار می‌داند کشتی آمریکا نشت دارد، اما موتور کشتی اروپا از کار افتاده و کشتی چین دارد از وسط می‌شکند. پس بلیت همان کشتی نشتی را می‌خرد.
چین چطور می‌خواهد فرار کند؟
پکن مشکلش را می‌داند و استراتژی‌اش «فرار به جلو» است. به جای کارگر انسانی، اتوماسیون و رباتیک را جایگزین می‌کند و می‌گوید اگر کارگر نداریم، کارخانه‌ی ربات کارگر می‌شویم. بحران املاک را هم عمداً رها کرده تا سرمایه از ساخت‌وساز به سمت پنل خورشیدی، باتری، خودروی برقی و تراشه برود. در عین حال کالاهای مازاد را به آفریقا و آمریکای لاتین می‌فرستد و زیرساخت‌های دیجیتال و انرژی آن‌ها را می‌سازد تا آن‌ها را به اقتصاد خودش وابسته کند.
مهاجرت هم راه‌حل چین نیست. مقیاس نیاز، ده‌ها میلیون نفر است و جامعه‌ای که بیش از ۹۰ درصدش هان‌اند و نظام سیاسی‌اش بر یکدستی تکیه دارد، چنین چیزی را نمی‌پذیرد. شرط موفقیت ساده است: ثروتمند و خودکار شدن پیش از پیر شدن. اگر نشود، سرنوشتی شبیه «دهه‌های از دست رفته‌ی ژاپن» در انتظارش است، با این تفاوت که مردم چین هنوز ثروتمند نشده‌اند.
اروپا: اتحاد یا فرسایش
راه نجات اروپا ادغام عمیق‌تر است: ارتش واحد، بدهی مشترک (یوروباند) و صندوق بزرگ سرمایه‌گذاری فناوری. اما ناسیونالیسم مانع است و آلمانی‌ها حاضر نیستند بدهی ایتالیایی‌ها را بپردازند.
ورشکستگی کشورهای جنوب اروپا مثل ایتالیا، اسپانیا یا یونان در شرایط نرخ بهره‌ی بالا احتمال واقعی دارد. ولی نابودی اروپا یعنی ریاضت سخت، فروش دارایی‌های دولتی و بالاتر از همه، بالا گرفتن احزاب افراطی و تضعیف خود اتحادیه. اگر ایتالیا از یورو بیرون برود یا شینگن لغو شود، اروپا وزن ژئوپلیتیکی‌اش را از دست می‌دهد.
ژاپن، آینه‌ای برای دیگران
ژاپن در اواخر دهه‌ی ۱۹۸۰ حباب عظیم مسکن و بورس داشت؛ می‌گفتند ارزش زمین کاخ امپراتوری توکیو از کل کالیفرنیا بیشتر است. بعد از ترکیدن حباب، شرکت‌ها و مردم به جای مصرف، بدهی پس دادند و اقتصاد دهه‌ها در رکود ماند. ژاپن پیش از پیر شدن ثروتمند شده بود و با ثروت انباشته و انسجام اجتماعی هنوز سر پاست، هرچند بدهی دولتش حدود ۲۶۰ درصد تولید ناخالص داخلی است.