دلارزدایی و بریکس؛ رویای قشنگ یا برنامه‌ی عملی؟
چرا کنار گذاشتن دلار و نادیده گرفتن مالکیت معنوی ساده نیست و نقش فناوری و اعتماد.
از دلارزدایی زیاد حرف می‌زنند: «اگر دلار را قبول نکنیم و مالکیت معنوی غرب را به رسمیت نشناسیم چه؟» روی کاغذ تصمیم جذابی است؛ اما واقعیت خیلی سخت‌تر است، چون میلیاردها نفر و هزاران شرکت روی همین نظام قفل شده‌اند.
تجربه‌ی روسیه با روپیه
بعد از تحریم‌ها، روسیه نفتش را به هند فروخت و روپیه گرفت. مشکل وقتی پیدا شد که خواست با آن روپیه‌ها از چین خرید کند. چین گفت روپیه‌ی هند نمی‌خواهد، یوان یا طلا بدهید. میلیاردها دلار ثروت روسیه در بانک‌های هند گیر افتاد. بدون یک پول مرجع، تجارت به دوران تهاتر برمی‌گردد.
واسطه‌ی مشترک
اگر ۱۰۰ کشور بخواهند مستقیم با پول‌های خودشان معامله کنند، تعداد نرخ‌های تبدیل لازم نزدیک به ۵۰۰۰ می‌شود (N×(N−1)/2). دلار و سوئیفت مثل یک مرکز مشترک عمل می‌کنند که این پیچیدگی را به حدود ۱۰۰ رابطه کاهش می‌دهد. ساخت سامانه‌ی جایگزین، مثل CIPS چین یا SPFS روسیه، از نظر فنی دشوار نیست. دشواری آن اعتماد است: هند هرگز نمی‌خواهد تراکنش‌هایش از سرورهای پکن عبور کند.
مالکیت معنوی فقط یک فایل نیست
کپی کردن نرم‌افزار یا مهندسی معکوس قطعات مکانیکی ساده امکان‌پذیر است. اما دستگاه لیتوگرافی EUV شرکت ASML از ده‌ها هزار قطعه و صدها تأمین‌کننده تشکیل شده است؛ لنزها از کارل زایس آلمان و لیزرها از ترومپف. بخش بزرگ دانش آن در ذهن مهندس‌ها و تنظیمات لحظه‌ای است و روی کاغذ نیست. حتی اگر دستگاه را بدزدید، زنجیره‌ی تأمین و دانش تنظیم‌اش را ندارید و بعد از چند هفته از کار می‌افتد.
دوراهی تریفین
چرا یوان یا ارز مشترک بریکس نمی‌تواند به‌سادگی جای دلار را بگیرد؟ جواب در پارادوکسی است که رابرت تریفین مطرح کرد. ارز ذخیره‌ی جهانی باید دو شرط داشته باشد:
- کشور صادرکننده‌ی آن پول مدام کسری تجاری بدهد تا بقیه‌ی دنیا آن را در دست داشته باشند. آمریکا دهه‌هاست این کسری را می‌پذیرد.
- حساب سرمایه کاملاً باز باشد، یعنی هر سرمایه‌گذار بتواند بدون اجازه‌ی دولت پول را از کشور خارج کند.
چین اقتصاد صادرات‌محور دارد و خروج سرمایه را به‌شدت کنترل می‌کند. نمی‌شود هم کنترل کامل داشت و هم انتظار داشت دنیا پولت را به عنوان استاندارد باز بپذیرد.
جایگزین واقع‌بینانه
اگر قرار است جایگزینی شکل بگیرد، مسیرش احتمالاً ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی و تسویه‌ی مستقیم است. پروژه‌ی mBridge میان چین، تایلند، امارات و هنگ‌کنگ تلاش می‌کند پول‌های محلی را بدون واسطه‌ی دلار و سوئیفت تهاتر کند. این تنها طرح مقیاس‌پذیر موجود است، اما محدود.
چرا فناوری کافی نیست؟
بلاک‌چین برای شبکه‌ای از طرف‌های بی‌اعتماد ساخته شده، ولی در رابطه‌ی دولت‌ها سه مشکل جدی دارد:
- مسئله‌ی راستی‌آزمایی در دنیای واقعی: قرارداد هوشمند می‌تواند پول را جابه‌جا کند، اما نمی‌داند یک میلیون بشکه نفت واقعاً تحویل شده یا نه. کسی باید این را تأیید و تضمین کند. در نظام غربی این نقش را دادگاه‌های نیویورک، نیروی دریایی آمریکا و تحریم‌ها بازی می‌کنند.
- ناهمسانی طرف‌ها: چین یوان دیجیتال خودش را می‌خواهد که تراکنش‌ها را ببیند، هند هرگز به سیستمی که زیر کنترل پکن باشد وصل نمی‌شود و روسیه فقط راه دور زدن تحریم می‌خواهد.
- نبود وام‌دهنده‌ی آخرین پناه: در بحران ۲۰۰۸ و کرونا، بانک‌های مرکزی با چاپ تریلیون‌ها دلار از فروپاشی جلوگیری کردند. سیستمی با عرضه‌ی ثابت چنین انعطافی ندارد، و دولت‌ها حاکمیت پولی‌شان را به الگوریتم واگذار نمی‌کنند.
فناوری می‌تواند خطوط انتقال را ارزان‌تر و سریع‌تر کند، ولی اعتماد را نمی‌سازد. اعتماد از توازن قدرت و وابستگی متقابل می‌آید.
نکته‌ی آخر
اگر بریکس سامانه‌ای بسازد که در آن رأی چین و آفریقای جنوبی برابر نباشد و وزن‌ها بر اساس قدرت اقتصادی تعیین شود، آیا عملاً همان ساختار سوئیفت و صندوق بین‌المللی پول را با ظاهری تازه تکرار نکرده است؟