اگر تنگه هرمز بسته بماند، دنیا تا کی دوام می‌آورد؟
بررسی سه مرحله‌ی فشار ناشی از بسته ماندن هرمز؛ از مصرف ذخایر تا قحطی و بحران بدهی.
چند وقتی است که یک سؤال ذهنم را ول نمی‌کند: اگر راه عبور نفت از خلیج فارس ماه‌ها بسته بماند، دنیا واقعاً چقدر تاب می‌آورد؟ جواب کوتاهش این است که دنیا یک‌شبه خاموش نمی‌شود، اما به‌تدریج و پله‌پله فشار را از ضعیف‌ترین بخش‌ها به قوی‌ترها منتقل می‌کند. در این نوشته همین مسیر را سه مرحله‌ای مرور می‌کنم.
چرا هرمز این‌قدر مهم است؟
تنگه‌ی هرمز در باریک‌ترین نقطه‌اش فقط حدود ۲۱ مایل دریایی عرض دارد. با این حال حدود یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان و سهم قابل‌توجهی از گاز مایع (LNG) و کود شیمیایی از همین‌جا رد می‌شود. طبق گزارش سازمان ملل در مرداد ۱۴۰۵ (اوت ۲۰۲۶)، صادرات LNG از این مسیر حدود ۹۵ درصد و صادرات اوره حدود ۸۳ درصد افت کرده بود. یعنی بحث فقط نفت نیست؛ انرژی، صنعت و غذا هر سه با هم زیر ضرب‌اند.
مرحله اول: خرج کردن پس‌انداز (تا حدود ۹ ماه)
در ماه‌های اول، دنیا از پس‌اندازش خرج می‌کند. مثل خانواده‌ای که درآمدش قطع شده و تا مدتی از حساب ذخیره‌اش برمی‌دارد. دولت‌ها از ذخایر راهبردی نفت بیرون می‌کشند و شرکت‌ها از انبارهای تجاری. این وضعیت تا جایی ادامه دارد که ته مخازن پیدا شود.
ما الان حدود هشت ماه بعد از شروع بحران هستیم و بخشی از آن پس‌انداز تمام شده است. ذخایر آمریکا هم به کفِ حدود ۳۵۰ میلیون بشکه نزدیک می‌شود. به نظرم همین‌جاست که بازار با کمبود واقعی روبه‌رو می‌شود، یعنی احتمالاً از اواخر ۲۰۲۶ یا اوایل ۲۰۲۷؛ آن هم کمبودی که برآوردها آن را در حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز می‌گذارند.
مرحله دوم: قیمت جایگزین عرضه می‌شود (۹ تا ۱۸ ماه)
وقتی نفت نباشد، بازار به‌جای صف و جیره‌بندی از قیمت استفاده می‌کند. قیمت آن‌قدر بالا می‌رود که مصرف خودبه‌خود پایین بیاید. اقتصاددان‌ها اسمش را «نابودی تقاضا» می‌گذارند. اول کارخانه‌هایی که حاشیه‌ی سودشان کم است می‌خوابند: سیمان، فولاد، ذوب آلومینیوم، پتروشیمی. بعد شرکت‌های هواپیمایی پروازها را کم می‌کنند و حمل‌ونقل دریایی کند می‌شود.
نتیجه، ترکیب بدِ کمبود کالا و تورم است؛ همان رکود تورمی که دهه‌ی ۱۹۷۰ را برای غرب تلخ کرد.
مرحله سوم: دومینوی بحران (بعد از ۱۸ ماه)
اگر وضعیت از یک سال و نیم بگذرد، بحران از انرژی به بقیه‌ی زندگی می‌رسد. نفت و گاز فقط سوخت نیستند، ماده‌ی خام کود، سم و پلاستیک هم هستند. با گران شدن کود، قیمت گندم و ذرت بالا می‌رود و بحران غذا شکل می‌گیرد.
بعدش نوبت پول است. بانک‌های مرکزی برای مهار تورم نرخ بهره را بالا می‌برند و دولت‌های بدهکار زیر بار اقساط خم می‌شوند. من درباره‌ی این بخش در نوشته‌ی جداگانه‌ای بیشتر حرف زده‌ام.
فروپاشی یا حذف ضعیف‌ترها؟
بزرگ‌ترین خطای تحلیل این است که فکر کنیم «دنیا تمام می‌شود». واقعیتش بی‌رحمانه‌تر است: دنیا ادامه پیدا می‌کند، اما بخشی از آن قربانی می‌شود. ژاپن و آلمان و آمریکا با قدرت مالی‌شان همان نفتِ کم را به قیمت‌های نجومی می‌خرند و کشورهایی مثل پاکستان، بنگلادش و سری‌لانکا یا بخش‌هایی از آفریقا با خاموشی سراسری و قحطی روبه‌رو می‌شوند. جهان شبیه یک کشتی است که برای شناور ماندن، بار اضافه‌اش را، که در این مورد آدم‌های کشورهای فقیرند، به دریا می‌اندازد.
نگاه مخالف: شوک به‌عنوان محرک
همه این‌قدر بدبین نیستند. بعضی استراتژیست‌ها یادآوری می‌کنند که شوک نفتی ۱۹۷۳ ژاپن را به سمت خودروهای کم‌مصرف و فرانسه را به سمت انرژی هسته‌ای برد. شاید بحران امروز هم بودجه‌های پژوهشی را به سمت باتری‌های حالت جامد، همجوشی هسته‌ای و استخراج لیتیوم در خاک اروپا و آمریکا بکشاند. در این روایت، سیستم از بین نمی‌رود؛ با یک بازسازی دردناک به نسخه‌ی پایدارتری می‌رسد.
یک سؤال بی‌پاسخ
وقتی ۲۰ درصد انرژی جهان ناگهان قطع شود، «راه جایگزین» واقعی چیست؟ آیا فقط زور نظامی می‌تواند گلوگاه را باز کند، یا می‌شود اقتصاد جهانی را طوری چید که کمبود بدون جنگ هضم شود؟ هنوز جواب قانع‌کننده‌ای پیدا نکرده‌ام.