بدهی، نرخ بهره و دلار؛ چرا آمریکا مثل بقیه ورشکست نمی‌شود؟

وقتی صحبت از بحران انرژی می‌شود، بحث خیلی زود به بدهی و دلار می‌کشد. این نوشته تلاش من برای توضیح ساده‌ی همین قصه است: نرخ بهره دقیقاً چیست، چرا بعضی کشورها با بالا رفتنش نابود می‌شوند و چرا آمریکا با ۳۶ تریلیون دلار بدهی هنوز سر پاست.

نرخ بهره یعنی چه؟

پول را مثل یک کالا تصور کنید. نرخ بهره «قیمتِ اجاره‌ی پول» است. اگر نرخ بهره‌ی فدرال رزرو ۵ درصد باشد، بانک‌ها برای قرض گرفتن از بانک مرکزی باید ۵ درصد سود بدهند و این هزینه در نهایت به وام مسکن، وام خودرو و وام تولیدکننده‌ها می‌رسد.

بانک مرکزی با بالا بردن نرخ، قرض گرفتن را سخت می‌کند تا مردم کمتر خرج کنند و تورم پایین بیاید. یعنی ترمز دستی اقتصاد.

تله‌ی چرخاندن بدهی

دولت‌ها معمولاً بدهی‌شان را تسویه نمی‌کنند؛ تمدید می‌کنند. وقتی سررسید یک اوراق ده‌ساله می‌رسد، اوراق تازه می‌فروشند تا پول خریدار قبلی را بدهند. در دوران پول ارزان، با نرخ ۱ درصد، این کار کاملاً راحت است.

حالا فرض کنید بحران انرژی تورم را به ۵ درصد برساند و بانک مرکزی مجبور شود نرخ را تا ۱۰ درصد بالا ببرد. دولتی که باید اوراق قدیمی را با اوراق ۱۰ درصدی جایگزین کند، ناگهان می‌بیند هزینه‌ی سود بدهی از بودجه‌ی آموزش، بهداشت یا حتی ارتش بیشتر شده است. یا باید مالیات را سنگین کند، که در رکود تقریباً ناممکن است، یا نکول کند.

گناه نخستین

شاید بپرسید مگر بدهی همه‌ی کشورها به پول خودشان نیست؟ نه. اقتصاددان‌ها مفهومی دارند به اسم «گناه نخستین» (Original Sin). فقط تعداد کمی از کشورها، مثل آمریکا، ژاپن و بریتانیا، می‌توانند به پول خودشان از دنیا قرض بگیرند. بقیه، مثل آرژانتین، ترکیه یا مصر، چون کسی به پول محلی‌شان اعتماد ندارد، دلاری قرض می‌گیرند.

وقتی نرخ بهره در آمریکا بالا برود، دلار قوی می‌شود و پول ملی آن‌ها می‌ریزد. مصری که یک میلیارد دلار بدهی دارد، بدون هیچ خطایی بدهی‌اش به پول محلی دو یا سه برابر می‌شود.

امتیاز گزاف آمریکا

بدهی آمریکا به پول خودش است و خودش هم آن را چاپ می‌کند. فرانسوی‌ها اسمش را «امتیاز گزاف» گذاشته‌اند. به همین دلیل آمریکا به معنای کلاسیک ورشکست نمی‌شود؛ اما تنبیهش به شکل دیگری می‌آید.

سناریوی بد این است: خریداران خارجی، یعنی چین، ژاپن و عربستان، از خرید اوراق خزانه کم کنند. دلیلش هم روشن است. بعد از جنگ اوکراین و مسدود شدن بخشی از ذخایر ارزی روسیه، کشورها فهمیدند دارایی دلاری‌شان می‌تواند ابزار فشار شود و بخشی از پس‌انداز را به طلا تبدیل کردند. اگر خریدار کم شود، فدرال رزرو باید وارد شود و اوراق را با پول تازه بخرد؛ همان «پولی کردن بدهی».

نکول پنهان

چاپ پول بدون پشتوانه ارزش دلار را کم می‌کند. مثل این است که یک کیلو شیر دارید و برای اینکه بین ده نفر تقسیم شود، آب رویش بریزید. دارایی‌های واقعی مثل ملک، سهام و طلا گران می‌شوند و کسی که حقوق ثابت می‌گیرد فقیر می‌شود.

پس فروپاشی آمریکا، اگر رخ دهد، شبیه فیلم‌های آخرالزمانی نخواهد بود. بیشتر یک فرسایش آرام است: زیرساخت‌های پوسیده، فاصله‌ی طبقاتی عمیق، افت امید به زندگی و قطبی شدن سیاسی؛ چیزی نزدیک به سال‌های آخر روم.

تا کی دوام می‌آورد؟

زمان دقیق فروپاشی را کسی نمی‌داند، مثل بهمن که نمی‌توانید بگویید کدام دانه‌ی برف شروع‌کننده است. اما فعلاً سرمایه‌گذار جهانی خودش را با یک ضرب‌المثل قانع می‌کند: دلار بدترین پول دنیاست، جز بقیه‌ی پول‌ها. تا زمانی که جایگزین واقعی پیدا نشود، آمریکا سر پا می‌ماند.